Demir Akın Konuşuyor (Türkçe- Lazca/ Turkuli- Lazuri/ თურქული- ლაზური)

“Ne Kadar Çok Dil, O Kadar Çok Zenginlik!”

(Ön açıklama: Şu anki misafirim Demir Akın.  Demir Akın, Ankara Artvin Kalkınma ve Hizmet Vakfının Başkanı. Kendisi önceden facebooktan arkadaşım idi. Daha sonra Ankara’da buluştuk. Vakıfta bir seminer vermek üzere beni davet etmişlerdi. 2017’nin 23 Nisanı idi. Seminerimin konusu ise, “Lazlar” idi. Biliyorum ki, Demir Akın Hopalı. Kendisi, bilgili, okumuş insanlarımızdan. Kültürel bir söyleşi yaptık. Güzelce konuştuk. Bu metin, o söyleşimize ait. Ali İhsan Aksamaz. 30 XI 2018)

+

Ali İhsan Aksamaz: Önce biyografinizden konuşalım. Nerelisiniz? Kimlerdensiniz? Şu anda nerede yaşıyorsunuz?  Evli misiniz? Çocuklarınız var mı? Torunlarınız var mı? Hangi dilleri biliyorsunuz?

Demir Akın: Artvin, Kemalpaşa, Köprücü köyündenim. 1951 yılının 13 Şubatında orada doğdum. Babamın iş hayatı nedeniyle Zonguldak, Mersin ve Karadeniz Ereğli’de yaşadıktan sonra Üniversiteyi İstanbul’da bitirdim. Sonrasında Ankara’ya yerleştim ve 40 yıldan fazla orada yaşıyorum. Evliyim. İki çocuğum ve iki torunum var. Orta düzeyde (az da denebilir) Lazca ve iyi düzeyde İngilizce biliyorum. Jeofizik Y. Mühendisiyim ve uzun yıllar Deprem Araştırma Dairesinde çalıştıktan sonra 2015 yılında emekli oldum. Köprücü köyündeki mülklerimi (babamdan kalan) koruyorum ve yakın bir zamanda oraya kalıcı olarak gitme düşüncesi içindeyim.

Ali İhsan Aksamaz: Demir Bey; siz, Artvin Kalkınma ve Eğitim Vakfının Başkanısınız. Vakfınız başka ne aktiviteleri yapıyor? Biliyorum horon kurslarınız var. Dil kurslarınız var. Başka hangi kültürel çalışmalar yapıyorsunuz vakıfta? 

Demir Akın: Artvin Kalkınma ve Eğitim Vakfını 1996 yılının son günlerinde kurduk. O yıllarda Artvin ve Karadeniz illerinde sürdürülen yatırım projeleri üzerinde farklı düşüncelerimiz vardı. Yine o yıllarda bölgemizin eğitim düzenindeki bozukluklara çare üretmek üzere bir araya gelme ihtiyacımız vardı. Bunun yanı sıra ilimizin ve yakın bölgemizin kültür ve sanat alanındaki yapısal durumunu incelemek, bu konuda araştırma projeleri oluşturmak, akademik çalışmaları desteklemek, turizm ve tarihsel altyapımızı bilimsel araştırmalarla kamuoyunun gündemine sokmak gibi hedefleri de çok tartıştık. Bunun yanı sıra, çevre sorunları, basın-yayın çalışmaları, görsel veya yazılı medya ilişkileri gibi alanlarda da çalışmalar yapmak vakıf senedimizde yazılan çalışmalar arasındadır. Geçen yirmi yılda başta “Artvin Yatırımları Sempozyumu”(Ankara’da), “Artvin 21. Yüzyıla Hazırlanıyor Sempozyumu” (Ankara’da), “Artvinin Turizm Potansiyeli ve Geleceği Sempozyumu” (Artvin’de) gibi büyük etkinliklerin yanı sıra onlarca panel, söyleşi, imza günü, Artvin günleri etkinlikleri gerçekleştirdik. Bunları sırayla yazmak bile uzun zaman alır ama sizin özel ilgi alanınız olan kültürel boyutta yaptıklarımıza hızla gelmek istiyorum. Dikmende yapılan Artvin Evinin çatı katı tamamıyla “Artvin Kültür, Sanat ve Araştırma Merkezi” olarak hizmet vermektedir. 250 metrekarelik alanda kurduğumuz kütüphanede Artvin ile ilgili tüm belge bilgi, dökümanı bir araya getirilmekte, araştırmacıların hizmetine sunulmaktadır. Bir bölümde de Artvinli tüm yazar ve şairlerimizin eserleri ile Artvin ile ilgili yazılmış kitaplar toplanmaktadır. Değerli büyüğümüz araştırmacı Hayrettin Tokdemir külliyatı vakfımız kütüphanesindedir. Artvinli halk şairlerinin eserlerini bir araya getiren araştırmacı Bekir Karadenizin tüm eserleri vakfımıza bağışlanmıştır, yine bölgemizin tarihini ve kültürünü belgeleyen ilk araştırmacılardan Adil Özder’in eserleri kütüphanede araştırmacıların hizmetine sunulmuştur. Yazar araştırmacı Aydın Karasüleymanoğlu külliyatı da kütüphanemizde toplanmaktadır. Bu merkezimizde her ay bir yazar, şair veya kültür insanı ile söyleşi- imza günü düzenliyoruz. Son altı bu alanda aklıma gelen isimler arasında Prof. Dr. Ali Demir (“Kırmızı Mendil”) , Kevser Ruhi (“Gürcü Edebiyatı ve Dili”), Av. Yalçın Duman (“Hayatımızda Roman, Edebiyat ve Edebiyatçılar”), Eğitimci-Yazar Rasim Bakırcıoğlu var. Her yıl Mart ayının 7’sinde Artvin’in kurtuluşunu kutlamak için Anıtkabir ziyaretimizden sonra yine bu merkezde Artvin tarihi konusunda araştırması olan bir konuşmacı bizlerle birlikte olur ve bir tür atölye çalışması gerçekleştiririz. Yine bu merkezde Artvin Halk Oyunları ekibimizin katılımcıları eğitmenimiz Kemal Özbıyık ve tulum, akordiyon eşliğinde otantik Artvin oyunlarının çalışırlar hafta sonlarında. Vakfımızın bir katında da Halk Eğitim Müdürlüğüyle birlikte başta resim Röliyef ve ağaç boyama kursları olmak üzere her yıl yüze yakın katılımcının iştirakiyle kurslar açıyoruz ve yıl sonunda da gerek vakıf salonlarında gerekse şehir merkezindeki çeşitli salonlarda bunları sergiliyoruz. Bu arada iki değerli hemşerimizin yönetmen ve yapımcısı olduğu iki filmin (“Babamın Rüzgarları”, “Sonbahar”) Ankara galasını da diğer derneklerimizle birlikte vakfımız gerçekleştirmiştir. Bu dönem Yönetim Kurulunda alınan karar gereğince her yıl iki kitap basılması kararlaştırılmış olup ilk kitabımız Artvinden yetişen değerli şair ve entelektüelimiz Hasan Çelebi’nin eserlerini bir araya getiren ve editörlüğünü Güner Yalçın’ın yaptığı kitabımızdır. Aşık Deryami’nin 1400’e yakın şiirine biraraya getirecek olan ve araştırmacı H. Tokdemir tarafından 1970’li yıllarda yapılan çalışmanın güncel basımı ikinci kitabımız olacaktır bir kaç ay sonra. 1997-2005 yıllarında Artvin Kültür ve Yardımlaşma derneğiyle birlikte çıkardığımız “B. Atabarı Dergisi” ve 2008-2013 yılları arasında çıkardığımız “Artvin Evi Dergisi” ekonomik gerekçelerle devam ettirilememiştir. Son olarak önem verdiğimiz bir çalışmamızda bölgemizde yaşayan üç önemli etnik bileşenin kültür, tarih ve sanatsal yapısını değerlendiren panel ve söyleşilerden bahsetmek isterim. Bu çerçevede ilk çalışmamız “Lazlar” üzerine yaptığımız ve Sn. Şevket Çorbacıoğlu’nun yönettiği Sn. Kemal Özbıyık, Sn Kamil Aksoylu’nun katıldığı panel, Sn. Ali İhsan Aksamaz’la yaptığımız söyleşi ile Sn. Kevser Ruhi ile yaptığımız ve Gürcü Kültürü ve Tarihi söyleşisi önemlidir. Hemşin etnisitesi üzerinde de yapmayı düşündüğümüz panel ise bu alanda varolan iki uç görüş arasında bir ortaklaşma (tartışma biçimi) sağlayamadığımızdan bu aşamada gerçekleşememiştir. Bu eksikliği gidermek ve diğer etnisiteleri de gündeme sokmak önümüzde süreçte önemli görevlerimiz arasındadır.

Ali İhsan Aksamaz: Eski zamanlarda insanlar kardeşlik içinde yaşıyordu, ancak kapitalist anarşi vasıtasıyla, çok kötü günler gördük, görüyoruz. Kapitalizm, insanlığın düşmanı. Günümüzde, kapitalist vandalizm, doğayı da tahrip ediyor. Şu an, su para ile, ancak on- yirmi yıla kadar su da bulamayabiliriz. Ne yapalım da doğamızı yaşatalım?!

Demir Akın: Doğamızın kapitalist sistem tarafından azgınca tahrip edilmesi sorunu bir insanlık sorunu haline gelmiştir. Bununla birlikte bir kültür ve tarih sorunudur aynı zamanda. Bir örnek olarak söyleyeyim: Bizim köyün deresi binlerce yıldır o vadiden akar ve kültürümüz,  su ile birlikte yaşıyor, gelişiyor, tanımlanıyor. O dere ve derenin içinden aktığı vadi bizi tarihsel olarak da komşularımızdan ayırıyor. Örneğin Laz’ların doğal batı sınırı Melyat gibi.

Vakfımız ilk kuruluş günlerinden itibaren bu alanda da çok sayıda çalışma yürütmüştür. 1997 yılındaki ilk sempozyumuz kapsamında düzenlenen bir panelde o günlerde çokça gündemde olan Karadeniz Duble Yolu konusundaki eleştirel görüşümüz dönemin Karayolları Genel Müdürü Yaman Kök’ün önünde yüksek dillendirilmiş ve bunun bir doğa katliamı, rant projesi olduğu kanıtlarıyla ortaya konmuştur. Yine o yıllarda bölgesel proje olarak DSİ’ce hazırlanan Çoruh Vadisi Barajları Projesi DSİ Genel Müdürü önünde yerden yere vurulmuştur ve doğuracağı çevre tahribatının yanı sıra sosyal dokuyuda yokedeceği kanıtlanmıştır. “Cerattepe Altın Madeni İşletmeciliği” ise, Artvini öldürecek bir çevre katliamı olarak görülmüş ve vakfımızca son 20 yılın her anında eylem ve etkinliklerle karşı durmuşuzdur. Üç kesinleşmiş mahkeme kararına rağmen sermaye sınıfı, siyasal iktidara yasa değiştirerek, yönetmelik değiştirerek, yeni genelgeler hazırlattırarak ÇED raporunu onaylattırmışlar ve çalışmaya başlamışlardır. Ancak 4400 hektarlık işletme ruhsatına rağmen 22 hektar için ÇED raporu alma kurnazlığı yetmemiş, bu kez sahayı on kat arttırarak ÇED raporu almadan işletmeyi sürdürme talepleri herhalde mahkemeyi de rahatsız ettiğinden (her halde mahkeme yeter artık bu yüzsüzlüğünüz, ayıp oluyor, bizi zor duruma sokarsınız demiş) kabul edilmemiştir. Bu alanda hukuki ve fiili mücadelemiz devam edecektir. Yine Artvinde 200’den fazla HES, onlarca taş ocağı ve 200 kadar yeni maden ruhsatı konusunda Vakfımızın da içinde bulunduğu platformlar üzerinden mücadelemiz devam ediyor, edecek. Kuruyan derelerimiz, ölen balıklar, sık sık yaşanan su baskınları, vahşetin boyutunu kanıtlıyor. Ne yapmalı sorusunun birinci yanıtı: Karşı durmak, mücadeleyi yükseltmek, hiçbir alanı boş bırakmamak (hukuk, kamuoyu, parlamento, dünya çevre dostları, vs) tır. Bu mücadeleyi sürdüren bizler arasında büyük bir çoğunluk farklı siyasal görüşlere sahiptir ancak insani olarak birbirimize ihtiyacımız vardır. Onun için birlikte mücadele edebilmek, farklılıklarımızı, farklı alanlarda zenginliğimiz olarak kabul etmek şiarımız olmalıdır.

Ali İhsan Aksamaz: Demir Bey; siz de iyice biliyorsunuz ki, Lazca ölüyor. Bazı okullarda, kimi öğretmenler seçmeli Lazca dersleri veriyor, ancak bu yeterli değil. Öyle görülüyor ki, Lazca sadece bu seçmeli derslerle yaşamaz. En iyisi, TRT’nin yayını. Ancak TRT, 7/24 Kürtçe yayın yapıyor, Afrika dillerinde yayın yapıyor; Lazcayı görmüyor. Kürtçe de olsun, diğerleri de. Ne yapalım da TRT, Lazcayı da görsün? Ne düşünüyorsunuz?

Demir Akın: Ben Lazca’nın öleceğini düşünmüyorum. Bunun temel nedeni çok köklü bir kültürün ürünü olması ve tüm baskılara rağmen bugüne gelebilmesidir. Ayrıca çok sayıda öncü araştırmacının bu dil üzerinde bilimsel çalışmaları kalıcı ürün vermektedir. Lazca’nın TRT tarafından görülmemesi ise hem yasal hem insani açıdan bir suçtur. Burda bizlerde sorumluyuz. Ne yazık ki bu talebimizi çok yükseltemedik, ısrarla fikri takip yapmadık, politikacıları etkileyemedik, farklılıklarımızı abarttık, hoşgörüyü unuttuk. Şimdi bunları yapmadan, yeni bir motivasyon ile ve kararlı ve planlı bir çalışma yapalım, bu arada bu çabalarımızı ülkemizin demokrasi mücadelesinin bir parçası haline getirelim.

Ali İhsan Aksamaz: Lazca yalnızca Lazların anadili değil, insanlığın kültürel mirası. İnsanlığın en eski ayak izleri Lazcanın içinde de gizli. Lazca ölünce insanlık da ölecek. Kardeşlik ölecek. İnsanlığın en eski değerleri de ölecek. Ben böyle düşünüyorum. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz?  Ne ve nasıl yapalım da Lazcayı yaşatalım?

Demir Akın: Yukarıda ifade ettiğim gibi Lazca ölmez çünkü insanlık ölmez. Bugünlerde zorluk içinde olabilir ama böylesine güçlü bir dilin baskıyla yok edilmesi mümkün değildir. Bugün Lazca’yı kendi dillerine ve kültürlerine karşı gibi görenler günü geldiğinde göreceklerki başka bir dili baskı altına alan dilin kendisi de baskı altındadır ve kurtuluşu baskı altına olan dillerle birlikte yaşama tutunmaktan geçmektedir. Biraz abartarak söyleyeyim: “Ne kadar çok dil, o kadar çok zenginlik!”

Ali İhsan Aksamaz: Demir Bey; ben size çok teşekkür ediyorum. İsterseniz, söyleşimizi sonlandıralım. Başka söyleyecekleriniz varsa, onları da lütfen belirtin. Çoluk- çocuk, torunlarınızla her zaman mutlu olun, Demir Bey.

Demir Akın: Dilimizin yaşaması için bu konuda bilimsel olarak yetkin insanlarımızın bir alfabe üzerinde uzlaşmaları (farklı sistemlere de açık olarak) ve bir ortak zemin yakalamaları gerekiyor. Sonrasında edebi eserler gerekiyor. Bizim de bir Orhan Kemal’imiz, Hasan Hüseyin’imiz olmalı. Bunu şunun için söylüyorum: Yazılı edebiyat olmadan olmuyor. Var diyorsanız da benim yanıtım: Herhalde yetersiz ki yaygınlaşamıyoruz, çocuklarımıza aktaramıyoruz. Ben umutluyum. Bu alanda yazılı eser veren sizin gibi değerli araştırmacılarımıza da şükranlarımı iletiyorum

+

Söyleşinin Lazcası:

-Demir Akinik Ğarğalaps:

“Dido nananenape maqvanşi, ek̆onari k̆ult̆uruli xampoba maqven!”

(Goʒ̆otkvala: Aʒ̆ineri musafiri/ sumari çkimi ren Demir Akini. Demir Akini ren Noğa Artvinişi Omordinu do Xizmetişi Vakfişi dudmaxvance; nananoğa Ank̆aras. Demir Akini rt̆u manebra çkimi feysbuk̆işen. Uk̆ule  goʒ̆os kok̆optit nananoğa Ank̆aras . Entepek miç̆anderet̆es  semineri meçamuşa Vakfis. Aya rt̆u 23 İgrik̆a 2017 ʒ̆anas. Semineri çkimişi tema rt̆u “Lazepe”. Ma k̆aixeşa va miçkin mara, Demir Akini ren Xopuri. Emu ren gamantaneri do k̆itxeri çkineburepeşi art- arti. Çkin ar k̆ult̆uruli int̆erviu p̆it. Mskvaşa bğarğalit do aya ren noğarğale çkinişi t̆ekst̆i. Ali İhsan Aksamazi. 30 XI 2018)

+

Ali İhsan Aksamazi: İpti biyografi tkvanişen bğarğalat. Sonuri ret? Mi oğlepeşi ret? Namu nʒ̆opulapes igurit? Mu dulya ikipt? So skidurt  andğaneri ndğas? Çileri reti? Berepe giqonunani? Motape giqonunani? Namu nenape giçkinan?

Demir Akini: Artvinişi  noğa Mak̆riali/ Noğedişi (Kemalpaşaşi) oput̆e Kopricişen (Köprücüşen) vore. Ma yepçkindi 13 K̆undura 1951 ʒ̆anas, ek, oput̆e Kopricis. Baba çkimişi dulyaşi sebebiten; ipti noğa Zonguldak̆is, noğa Mersinis do noğa K̆aradeniz- Ereğlis  dovibargit do pskidit. Uk̆uleti noğa İst̆anbolişi Universit̆et̆is doviguri do gecginobaten mezuni gamapti. Uk̆ule nananoğa Ank̆araşa dovibargi. Edo (40) jure neçi ʒ̆anaşen doni ek pskidur. Çileri vore. Jur bere, juriti mota komiqonun. Oşkenda seviyes (ç̆it̆ati itkven) Lazuri nena  komikçin.  K̆ai seviyesti İnglisuri nena komikçin. Jeofizik̆işi Mağali muxendisi, injineri vore. Edo Dixaşk̆ank̆alaşi, Depremişi Goşogoraşi Şkaguronis viçalişi. (2015) eçi oşi do vit̆o xut ʒ̆anasti t̆ek̆audi viqvi. Oput̆e Kopricis (Baba çkimişen  genomskide mteli) mulkepe çkimi, xes vokaçap. Edo ma minon, ek vibarga xolosoni oras; guris eşo mek̆amilaps.

Ali İhsan Aksamazi: Demir Begi; tkvan, Noğa Artvinişi Omordinu do Xizmetişi Vakfişi dudmaxvance ret. Vakfi tkvanik mu k̆ult̆uruli Akt̆ivitepe ikips? Ma miçkin ki, xoronişi k̆ursepe giğunan; nenaşi k̆ursepe giğunan. Entepeşen met̆a, mu k̆ult̆uruli dulyape ikipt vakfis? 

Demir Akini: Çkin Noğa Artvinişi Omordinu do Gamantanaşi Vakfi gebdgit 1996 ʒ̆anaşi çodina ndğalepes. Noğa Artvini do Uçamzoğaşi çkineburi semtis, noʒ̆iles xveneri p̆lasmanişi p̆rojepe şeni.Çkineburi Uçamzoğaşi, noʒ̆ile çkinişi ok̆oxveri gamantanaşi sist̆emişa moxva çarepe ožiramu şeni ok̆oxtimu domaç̆irt̆es. Edo xolo, noğa do xolosoni noʒ̆ilepe çkinişi k̆ult̆uruli do xeşnoxvenuri speros oçalişuşi temapeşen ok̆oviğarğalit. Aya temapeten goşogoraşi p̆rojepe oxvenu do emk̆ata ak̆ademiuri noçalişepes omxvacu şeniti ok̆oviğarğalit. T̆urizmi do tarixuri mirasepe çkini gamantanaruli goşagorapeten mtel Turkiyes ognapu şeniti çarepe, gzalepe bgorit. Edo xolo, buncinaluri p̆roblemepe, gamaçkvala-ç̆andinaşi noçalişepe, vizualuri varna ç̆areli medya k̆ala irtibati, k̆ont̆akt̆i steri speropes oçalişuti; mtel antepe doloç̆areli ren vakifi çkinişi senedis. Golaxtimeri eçi ʒ̆anas, ipti “Noğa Artvinişi P̆lasmanepeşi Sempozyumi”( Nananoğa Ank̆aras), “Noğa Artvinik Xazirops  (21.)  eçi do maartani oşʒ̆anuraşa” coxoni  Sempozyumi (Nananoğa Ankaras), “Noğa Artvinişi T̆urizmuli P̆ot̆ansiyeli do  Moxtanerişi Semp̆ozyumi (Noğa Artvinis); amk̆ata  didi ok̆oxtalape k̆ala (10- peten) vit̆epeten p̆aneli, ok̆otvala, imzaşi dğa; “Artvinişi Dğalepe” coxoni ak̆t̆ivit̆epe p̆ʒ̆opxit çkin. Antepeşi oç̆aru do ok̆oroʒxuten ora mek̆amilasunonan do mutu var.

Ma miçkin, tkvan didopeten k̆ult̆uruli dulyape k̆ala ibodert do mati emuşeni k̆ult̆uruli noçalişepe çkinişen ambarepe mekçaten arşvacis: Nananoğa Ank̆araşi semti/ noʒ̆ile Dikmenis gedgineri “Artvinişi Oxori” koren. Edo   “Noğa Artvinişi K̆ult̆uruli, Xeşnoxveneşi Goşogoraşi Şkaguri ren do amk̆ata speropes xizmet̆epe meçaps mtelo.  (250) jur oşi do jure neçi do vit  k̆vadrat̆oni seros geladgineri ren kutupxana çkini. Edo tkvan gažirenan k̆oroberi mtel rabisk̆a, çkinape, ambari do dok̆umanepe kutupxana çkinişi doloxe. Edo kutupxana çkinik magoşogorepes xizmet̆i meçaps k̆arta speros.  Artvinuri mteli maç̆arale do şairepe çkinişi noxvenepe k̆oreberi ren  ar burmes. Noğa Artvinişi jin ç̆areli k̆arta ketabi  k̆oreberi ren xolo aya burmes. Umçane çkini magoşogore Hayrettin Tokdemirişi kulliyatiti k̆oreberi doložin vakfi çkinişi kutupxanas. Artvinuri xalk̆uri şairepeşi noxvenepe k̆oreberi ren magoşogore Bek̆ir K̆aradenizi şk̆elen. Edo muşi mteli noxvenepeti hediye meçameri ren Vakfi çkinişi kutupxanaşa. Edo xolo semti, noʒ̆ile çkinişi tarixi do k̆ult̆uruli pasepe, mç̆ipaşa, na k̆orobu iptineri magoşogorepeşen Adil Ozderişi noxvenepeti kutupxana çkinis ren do  magoşogorepes xizmet̆i meçamuşa xazireli ren. Maç̆arale do magoşogore Aydin Karasuleymanoğlişi kulliyatiti kutupxana çkinis ik̆oroben. Aya şkaguroni çkinis, k̆arta tutas ar fara; ar maç̆arale, ar şairi varna  ar k̆ult̆urişk̆oçi k̆ala  ok̆otkvala- imzaşi nğa p̆ʒ̆opxupt çkin. Eşo gomaşinen ki, çodina anşi tutas; P̆rof. Dr. Ali Demiri (“Mç̆ita Mandili”) , Kevser Ruhi (“Gurculi Edebiyat̆i do Nena”), Avuk̆ati Yalçin Dumani (“Skidala çkinis Romani, Mç̆araloba do maedebiyepe”), magamantane- mç̆arale Bak̆ ircioğli k̆ala ok̆otkvala- imzaşi dğa p̆ʒ̆opxupt. Tkvanti giçkinan, 7 Mirk̆ani ren Noğa Artvinişi duşmanişi işgalişen moşletinobaşi dğa. K̆arta ʒ̆anaşi 7 Mirk̆anis, Noğa Artvinişi moşletinobaşi dğaşi oşinu do oxvamu şeni AnitKabiri movik̆ itxup. Aya mok̆itxa şk̆uleti, Noğa Artvinişi tarixişen goşagorape, na kuğun ar çkinerk̆oçik 7 Mirk̆anişi becitobaşen semineri momçapan vakfi çkinişi şkaguris.  Uk̆uleti ar at̆elyeşi faaliyeti p̆ʒ̆opxupt çkin. Uk̆ule magamantane çkini Kemal Ozbiyikişi goʒ̆ocğoneroba k̆ala do gudastviri do ak̆ordiyonişi musikiten,  xalk̆uri xoronepeşi ek̆ibi çkinik Noğa Artvinişi, otantik̆uri xoronepe içalişepan vakfi çkinişi şkaguronis, k̆arta xaftaş/ doloniş çodinades. Vakfi çkinişi binaşi ar k̆atisti roliyefi do piʒariş oğapuşi k̆ursepe komiğunan. Aya k̆ursepe, Devletişi Xalk̆işi Gamantanaşi Mudiroba k̆ala xe-ok̆ok̆limeri p̆ʒ̆opxupt. K̆arta ʒ̆anas oşi k̆onari k̆oçişi ok̆atuten, k̆ursepe p̆ʒ̆opxupt. K̆arta gamantanaşi çodinasti, aya k̆ursepes xveneri noçalişepe meirçinen hemi vakfi çkinişi salonepes hemiti nananoğa Ank̆araşi şkaguronişi salonepes. Xolo otkvaluşi vore ki, ar doxmeli noğamşine çkinişi jur filimişi, (“Baba çkimişi İxepe” do “Steveli”şi)  galape ixorʒelinu majura derneğepe k̆ala vakfi çkini şk̆elen. Vakfi çkinişi oktalaşi k̆omisyonik gonk̆vatu: Aya gonk̆vataşi hukmitenti, çkin ar ʒ̆anas jur ketabi gamovoçkvaten. Artvinişi doxmeli şairi do gamantana Xasan Çelebişi noxvenepeşen nok̆orobe iqvasen iptinişi ketabi çkini. Aya ketabişi edit̆ori ren Guner Yalçini. Majurani ketabi çkini gamiğasunon Aşik̆i Deryamişen nok̆orobe (1400) vit̆oşi do otxo oşi k̆onari şiiri muşiten.  Aşik̆i Deryamişi aya noçalişe gamiçkvineret̆u magoşagore H. Tokdemiriş k̆elen (1970-oni) vit̆on çxoro oşi do sume neçi do vit̆oni ʒ̆anapes. Edo ketabi gamaxtasunon ar-jur tutaşa. (1997) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o şkvit ʒ̆anaşen (2005) eçi oşi do xut ʒ̆anaşa, Noğa Artvinişi K̆ult̆uruli do  Meşveluşi  Derneği k̆ala artot gamiçkvineri jurnali “B. Atabari” do (2008) eçi oşi do ovro ʒ̆anaşen (2013) eçi oşi do vit̆o sum ʒ̆anaşa vakfi çkini şk̆elen gamiçkvineri jurnali “Artvin Evi” (“Artvinişi Oxori”) va gamulunan andğaneri ndğas; emuşeni ki, finansuri p̆roblemepe komiğunan.

Axiris otkvaluşi vore ki, semti, noʒ̆ile çkinis sum etnik̆uri grubi skidun. Edo aya sum etnik̆uri grubişi k̆ult̆uruli, tarixuri do xeşnoxvenuri pasapeşen ambarepe, na meçaps p̆aneli do ok̆otkvalapeşenti molapşina, aya minon. Çkin amk̆ata noçalişepeşi jin ptirtinapt. Aya gagnapa çkinişa memskvaneri ok̆oxtala, p̆aneli do ok̆otkvalati p̆ʒ̆opxit. İptineri ok̆oxtala çkinişi tema rt̆u “Lazepe.” Edo Şevket Çorbacioğli Begişi moderat̆orobaten; Kemal Ozbiyiki Begi do Kamil Aksoylu Begişi şvelaten xveneri p̆aneli; Ali İhsan Aksamazi Begi şk̆ala xveneri ok̆otkvala;  Gurculi K̆ult̆uri do Tarixişi jin Kevser Ruhi Xanumi k̆ala artot xveneri ok̆otkvala opşa beciti ren.

Xemşinuri et̆nisit̆eşi jin ar seminerişi oʒ̆opxuti mint̆es mara, aya speros gamaxtimeri jur zidduri idialoni simadaşi sebebiten, seminerişi oʒ̆opxuşa ok̆onosu va maqves. Emuşeniti va maxvenes eya semineri.  Aya dork̆ineroba çkini oçodinu do majura et̆nisit̆epeşi ambarepeti milletis ognaputi ren çkini dulyapeşen, na moxtasion oraşi doloxe. 

Ali İhsan Aksamazi: Mcveşi orapes, k̆oçepe cumalobaşi doloxe skidurt̆es, mara k̆ap̆it̆alist̆uri anarşişi xeten, dido p̆at̆i dğalepe kobžirit do kobžiropt. K̆ap̆it̆alizmi ren nt̆eri k̆oçinobaşa. Andğaneri ndğas, k̆ap̆it̆alist̆uri vandalizmik buncinati mek̆arbups. Aʒ̆i ʒ̆k̆ari paraten ren mara, aya vandalizmişi guri şeni vit- eçi ʒ̆anaşa ʒ̆k̆ariti va mažirenan. Mu p̆at do buncina çkini voskedinat?!

Demir Akini: K̆ap̆it̆alist̆uri sist̆emik vandalizmobaten mek̆arbups buncina çkini. Aya iqu k̆oçinobaşi p̆roblemi açkva. Aya, k̆ult̆uruli do tarixuri p̆roblemiti ren. Ar orneği mekçat: (1000-epeten)vit̆oşepeten ʒ̆anapeşen doni, çkini oput̆eşi ğali eya vadişi gzaten diben. Edo çkini k̆ult̆uri, ʒ̆k̆ari k̆ala artot skidun do irden; eşoti içkinen. Aya ğali do muşi ʒ̆k̆arik vadi çkini do manžagerepe çkinişen ok̆ortups.  Orneğiten;  Lazepeşi buncinaluri geulva sinori na ren ğali Melyati steri.

Vakfi çkinik, iptineri dğa muşişen doni, uk̆oreʒxu akt̆ivit̆epe qu aya speros. (1997) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o şkvit ʒ̆ana rt̆u, çkin iptineri semp̆ozyumi çkini p̆it buncinaşi tematen. Emindros Uçamzoğaşi duble gzaşen, dido ğarğalapt̆u milletik.Çkin eya gza şeni k̆rit̆ik̆uri simadepe komiğut̆es do çkin aya simadepe çkini mağali sersiten iris vognapit emindroneri Dixaşgzalepeşi Generaluri Mudiri, direkt̆ori  Yaman Kok̆işi oğinde, ʒ̆oxle, “Aya ren buncinaşi katliami. Aya ren para mogapuşi p̆roje.”-ya ptkvit. Aya dulyaşi rabisk̆ape muşiten iris voʒ̆irit. Xolo emindros, DSİ- şk̆elen xveneri semturi p̆rojeti, Ç̆oruxişi Vadişi Xurgepeşi P̆rojeti xolo DSİ-şi Generaluri direkt̆orişi ʒ̆oxle mskvaşa ip̆rot̆est̆inu. “Aya p̆rojek buncina mek̆arbasunon. Xvala buncina var, sosyaluri k̆ap̆et̆obasti zarari momçasunonan. Uk̆uleni orapes, aya k̆aixeşa ižirinu do oxoiʒ̆onu.  Cerattepes Orkoşi Madenişi dulyakti noğa Artvini na oğurasunon buncinaluri katliamo ižirinu. Edo amk̆ata zaroroni p̆rojepeşa reaksiyonepe komepçit çkvadoçkava ok̆oxtalepe do ak̆t̆ivit̆epe çkiniten çodina (20) eçi ʒ̆anas. Maxkemeşi sum gonk̆vata xes komiğunan mara, k̆ap̆it̆alist̆uri, sermayeşi sinifik, k̆lasik menceli muşiten, siyasuri iktidaris  emk̆ata k̆anonepe oktirapu.  Edo Sermayeşi sinifik ti-entepeşa moxva k̆anonepe oxvenapu. Axiristi, entepeşi guri şeni, ÇED-işi rap̆ori t̆est̆ik̆eri gamiçkvinu hukumeti şk̆elen. Edo aya rap̆oritenti oçalişus kogeoç̆k̆es . (4400) otxo vit̆oşi do otxo oşi  hektar-dixaşi oçalişuşi lisansi kuğut̆es mara, (22) eçi do juri hektar-dixa çkva şeni ÇED-işi rap̆ori goʒ̆oğuşu dubare mutepeşi, ti-mutepeşis va dubağu, aʒ̆iti aya spero, vit k̆ati odidanuten ÇED-işi rap̆ori ugoʒ̆uten içalişes.  Maxkemekti, aya dubarape k̆oziren ki, (çkin eşo visimadep) “aya dogibağun. Tkvan oncğore va giçkinani?”-ya tkverenan, “Çkinti  felengis kogemoxunes”-ya. Entepeşi aya dubara va ik̆abulinu maxkeme şk̆elen. Çkin xuk̆uk̆uri k̆abğa mepçit do mepçapt aya speros. (200-şen) jur oşişen met̆a HES, vit̆epeten  kvaşocaği do (200) jur oşi k̆onari ağani madenişi lisansişa medgineri vakfi çkinik mucalede meçaps majura p̆lat̆formepes omxvacuten. Uʒ̆k̆are ğalepe, ğureli çxomepek do ğvarepek vaxşetişi didinoba moʒ̆irapan. Mu oxvenuşi voret?! Aya k̆itxalaşi maartani coğabi ren nodgitu. Majurani ren mucadeleşi ok̆ap̆et̆anu do k̆arta speros oçalişu (xuk̆uk̆i, xalk̆i, p̆arlament̆o, kianaşi magomorgvepe k̆ala k̆ont̆akt̆is oqopimu do çkva). Aya mucadeles k̆arta siyasuri p̆art̆epeşen milletik mxuci meçaps didopeten. Mara k̆oçi voret, aya ren k̆oçinobaşi p̆roblemi do artikartis mxuci meçamuşi voret. Artikartis omxvacuten menceloni do gecgineri voret çkin. Çkvadoçkva speros çkvanerobape komiğunan mara, aya çkini ren çkini xampoba; eşo gonk̆vatuşi voret do mutu var.   Aya gonk̆vata oqopimuşi ren çkini k̆ap̆et̆i slogani.

Ali İhsan Aksamazi: Demir Begi; tkvanti k̆aixeşa giçkinan, Lazuri nena ğurun. Xoş namtini nʒ̆opulapes menoʒxune deresepe meçapan mamgurapalepek mara, aya dobağine va ren. Eşo ižiren ki, aya dulya xvala eya dersepeten va iqven. İrişen k̆ai dulya ren TRT̆-şi ç̆andina. TRT̆-k- Kurduli nenaten 7/24 ç̆andinaps, Afrik̆uli nenapeten ç̆andinaps mara, va žirops Lazuri nena. Kurduli nenati iqvas, majurepeti. Mu p̆at do TRT̆-k Lazuri nenatenti ç̆andinas? Mu izmont?

Demir Akini: Lazuri nena ğuraseni; ma eşo va visimadep. Muşeni aşo giʒ̆umert, eyati giʒ̆vat. Lazuri nena ren cinconi k̆ult̆urişi monoçane. Andğaşakis uk̆oreʒxu zalimobaşen gecgineri gamaxtu Lazuri nena. Edo skidasunon; ma aşo visimadep. Xolo tkvanda giʒ̆vat, dido magoşagorek Lazuri nenaşi oskedinu şeni doxmeli k̆ap̆et̆i noçalişepe ikipan; ketabepe gamiçkvinen. Ho,TRT̆-k Lazuri nena va žirops; aya ren hemi k̆anonepeşa medgineri, hemiti k̆oçinobaşa medgineri didi k̆abaeti ren. Mara otkvaluşi vore ki, aya xalişen xvala TRT̆ var, çkin Lazi gamantanerepeti dido k̆abaetoni voret. Çkinti mesuli voret; ayati k̆aixeşa miçkit̆an!  Didi oncğore ren ki, çkin memaçenes k̆ap̆et̆i mucadele. Udodginu aya dulyaşi xe-ok̆ok̆limeri va maçalişes do siyasetk̆oçepe k̆ala lobişi faaliyetepe va maxvenes. Doloxeni çkvaneroba çkinişa t̆oleransi va maqves. Andğaneri ndğas, ağani cumaloni mot̆ivasyoniten do k̆araroni do p̆lanoni noçalişepe dop̆at xe-ok̆k̆limeri. Edo Lazuri nenaşi mucadele iqvas Turkiyeşi  demok̆rasişi mncadeleşi  noʒ̆ilepeşen arteri.

Ali İhsan Aksamazi: Lazuri nena xvala Lazepeşi nananena va ren; Lazuri nena ren k̆oçinobaşi k̆ult̆uruli mirasi. Edo k̆oçinobaşi irişen mcveşi nok̆uçxenepe Lazuri nenaşi doloxeti şinaxeri ren. Lazuri nena ğuraşi, k̆oçinobati ğurasunon. Cumalobati ğurasen. K̆oçinobaşi irişen mcveşi pasepeti ğurasen. Ma aşo visimadep. Tkvan mu isimadep. Mu  do muç̆o p̆at do voskedinat Lazuri nena?

Demir Akini: mdğura giʒ̆vit, Lazuri nena va ğurasunon; emuşeni ki, k̆oçinoba va ğurun, adamoba va ğurun. Andğaneri ndğalepes, meç̆irelobaşi doloxe ren Lazuri nena; eşo matkvenan mara, amk̆ata nananena, zoriten mek̆arbinu mumkyuni va ren. Andğaneri ndğas, namtini k̆oçepek Lazuri nena, duşmani şinupan entepeşi nena-k̆ult̆urişa medgineri. Mara ar ndğa motxasion do entepekti žirasunonan ki, dulya eşo va ren.  Lazuri nena steri nananenaşi oskidus gza va meçaps mitxanişi  nenati ren mcixişi tude.   Amk̆ata mazlumuri nenapeşi moşletinu, aya nenapeşi gamantanerepeşi xe-ok̆ok̆limuten iqven do mutu var. Beki dido nena mogixtasunonan: “Dido nananenape maqvanşi, ek̆onari k̆ult̆uruli xampoba maqven!”Eşo domaʒ̆onen ma.

Ali İhsan Aksamazi: Demir Begi; ma dido şukuri giʒ̆umert. Ginonan na, voçodinat aya int̆erviu. Tkvan otkvaluşi çkva mutu giğunan na, eti miʒ̆vit, mu iqven. Bere-bari, mota k̆ala p̆anda ixelit, Demir Begi.

Demir Akini: Nananena çkinişi oskidu- oskedinu şeni, çkinerk̆oçepe çkini oʒ̆opxuşi renan aʒ̆inerişen çkva moxva alboni.  Edo oşkaruli oçalişus oqopimuşi renan. Uk̆uleti edeburi noxvenepe oç̆aruşi voret. Çkin çkineburi  Orhan Kemali va miqonunan, çkinti çkineburi Orhan Kemali maqvan; çkin çkineburi Xasan Xuseyini va miqonunan, çkinti çkineburi Xasan Xuseyini maqvan! Aya muşeni giʒ̆umert, giçkinani?! Ç̆areli edebiyat̆i va maqvanşi,  va iqven, Lazuri nenas va askedinen. “Ho, zati komiğunan,”-ya miʒ̆umert na, mati eşo giʒ̆vaten emindros: ubağine ren do eya k̆aixeşa omordinu, xe-ok̆ok̆limeri mordinu şeni va viçalişept; berepe çkinişa ognapus gecgineri va voret. Çkin Lazuri nenaşi oskidu-oskedinuşa imendi komiğun. Aya speros tkvani steri ç̆areli noxvenepe,  na meçaps ğirsoni k̆arta magoşagores gurdoşuriten şukuri vuʒ̆umert. 

aksamaz@gmail.com

http://aksamazaliihsan.blogspot.com/

Bazı Gürcü Aydınlarına (!) Kolay Sorular

“Laz Dilini ve Kültürünü Araştırma Vakfı” çalışmaları ve “Ogni” Dergisi’nin yayımı bazı Gürcü aydınlarını (!) ürkütmüşe benziyor. Bu aydınların (!) ürkmesi acaba nereden kaynaklanıyor? Dillerini, kültürlerini yaşatmak ve tarihlerini araştırmak isteyen Lazlar neden bazı Gürcü aydınlarını (!) korkutuyor?

Gerçek gün gibi açık: Lazlar, “Gürcüsünüz” dayatmasını kabul etmeyecekler ve sınırın öte yakasındaki Megrel-Laz kardeşlerine dayatılan Gürcü resmî ideolojisinin haksızlıklarını cümle âleme ilân edecekler.

Kendilerini Aydın zanneden bazı Gürcü dostların (!) ne yazık ki, kendi tarih ve coğrafyalarını bilmedikleri ortaya çıkıyor. Ancak biz kendilerine kolayca cevaplayabilecekleri bazı sorular sormak istiyoruz.

Soru 1) 1980’de karanlık güçlerce katledilen Gürcü aydını Ahmet Özkan Melaşvili’nin de katkılarıyla yayımlanan “Georgian Folk Music from Turkey” adlı plâğın broşüründeki şu cümlenin Türkçesini anlayabiliyor musunuz? “These people, the Gurians and Adjarians, descend from those eighth century immigrants to the west, who were responsible for separating the Laz from the main body of Megrelians.” (Peter Gold/ Frank J. Gillis, Indiana University, Archives of Traditional Music Folklor Institute, Bloomington, USA) “Sekizinci yüzyıldan başlamak üzere batıya üşüşmüş olan Guryalılar ve Acarlar, Lazların Megrellerin ana yapısından kopmasında sorumluluğu olan halktır.” (Peter Gold/ Frank J. Gillis, İndiana Üniversitesi, Geleneksel Müzik Folklar Enstitüsü Arşivi, ABD)

Soru 2) “Güneyden gelen düşman akınlarından kaçan Guryalı Gürcüler Laz-Megrel topraklarının orta beline yüklenerek ülkeyi ikiye böldüler. Böylece Laz-Megrel birliği sığınmacı Gürcüler tarafından parçalanmış oldu.” (Yüzyıl Önce Ç̆aneti, Zakaria Laşkaraşvili, Ogni Dergisi, Sayı 1). Eğer Megrel-Lazlar, sizin iddianıza göre; Gürcü ise nasıl oluyor da Gürcüler Gürcü olan (!) Laz-Megrel birliğini parçalayabiliyorlar?

Soru 3) En eski destanî Kartel (İberya/Gürcistan) tarihi sayılan “Kartlis 3xovreba”dan haberiniz var mı? Bakın sizin kendi destanınız neler diyor: “Adı geçen kaynağa göre, (bu) sekiz kardeşin her biri, kendi ülkesindeki kavmin ulu atası olmuştur ve aslı vaktiyle Yunanca yazıldığından “os” soneki katılan adları yaş sıralamasına göre şöyledir:

1- Hayos (kendilerine “Hay” diyen Ermenilerin atası,
2- Kartlos (Tiflis ili bölgesindeki “Kartel/ Kartvel” İber=Gürcülerin atası,
3- Bardos (Gence/ Barda/ Berde bölgesindeki Aran/ Karabağ Sakaları),
4- Movakan (Mugan çölüne ad veren Şirvan’daki Albanlar/ Sakalar),
5- Heros (Tiflis ili doğusunda ve Kür nehrinin solundaki “İki-Alazan” suları/şimdiki Alazan-Yor arasına “Heret”=Her yurdu adını verdiren kavmin ki, sonradan “Kakhet” denilmiştir),
6- Egros (Karadeniz’in güneydoğu kıyısında, adları Eger/ Eker/ Açar/ Acara’da yaşayan kavmin atası),
7- Lekos (Dağıstan’daki Lak/Legan/Lekezı/Lekzi” ve bundan bozma “Lezgi” de denilen kolun atası),
8- Kavkas (Koban/Kuban) ırmağı boyundaki Çerkeslerin ulu atası).

Yukarıda ataların her birinin farklı kavim ulu atası olduğu fikrini benimsiyor musunuz? En eski ve destanî Kartel (İberya/ Gürcistan) tarihi Ermenileri, Gürcüleri, Lezgileri, Çerkesleri, Megrelleri ve diğerlerini farklı kavimler olarak anlatmasına rağmen, siz nasıl oluyor da ataları Egros olarak gösterilen Megrel-Lazları, Gürcü sayabiliyorsunuz? Bu mantıkla Ermenileri, Lezgileri, Çerkesleri de Gürcü saymanız gerekmez mi? Bu destanı tarihinizi okumadınız mı? Yoksa “tarihiniz” yalan mı yazıyor? Bu “destanınızı” yayımlamayı düşünüyor musunuz?

Soru 4) Abhazya’daki nüfus kayıtlarına 1926 nüfus sayımlarına kadar “Megrel-Laz” olarak geçen insanlar neden 1939 nüfus sayımlarından itibaren kayıtlara “Gürcü” olarak geçirildi? Eğer bu insanlar sizin iddialarınıza göre; “Gürcü” idiyseler neden daha önceki nüfus kayıtlarına “Megrel-Laz” olarak geçirildiler?

Soru 5) Laz Alfabesine çok tepki gösteriyorsunuz. Oysa bilmediğiniz bir gerçek var: 1929 yılında Laz Alfabesiyle Lazca olarak Sohum’da “Mç̆ita Muruʒxi” adlı gazeteyi ve 1935 yılında yine Lazca Alfabeyi (Alboni) Lazca eğitim verilen okul öğrencileri için yayımlayan İskender ʒ̆itaşi’nin adını hiç duydunuz mu? Lazların büyük şairi ve bilim adamı İskender ʒ̆itaşi’ye ne olduğunu biliyor musunuz? Stalin’in emri üzerine İskender ʒ̆itaşi’nin 1938’de katledildiği iddialarına ne diyorsunuz?

Soru 6) 1949’larda hiçbir neden yokken Kazakistan’a sürülen ve yollarda katledilen Lazlardan haberiniz var mı? Bu olayı araştırıp bu insanların haklarını aramayı düşünüyor musunuz?

Soru 7) 1989 yılında Abhaz Televizyonuna çıkan ve özetle Megrel-Lazların Gürcü olmadığını açıklayan Megrel-Laz Nugzar Žožua’ya ne olduğunu biliyor musunuz?

Soru 8) Gürcü resmî ideolojisinin inkârcı politikasının kana buladığı Abhazya’dan ayrılmak zorunda kalan onbinlerce Megrel-Laz ve Gürcü için neler yapmayı düşünüyorsunuz?

Bugün Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yaşayan herkesin, teoride etnik kökeni ne olursa olsun, yurttaş olarak kendi kültürlerini yaşatma hakkı vardır. Bu bölücülük değil, ülke bütünlüğünün “harcı” ve yurttaş olmanın gereğidir. Ancak hiç kimse “kültür kisvesi altında” yabancı bir ülkenin “gizli servis elemanı” gibi çalışma ayrıcalığına sahip değildir. Hele hele de, Lazları “Gürcü resmî ideolojisine alet etmeye” ve bunu beceremeyince de Lazları bir takım Bizans oyunlarıyla “jurnalleyip”, “bölücü” ilân etmeye hiç kimsenin hakkı yoktur.

Ali İhsan Aksamaz, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 4, Mayıs-Haziran 1994, İstanbul.

aksamaz@gmail.com

https://www.demokrathaber.org/yasam/kafkasya-abhazlar-gurculer-lazlar-h2141.html

https://shangulishialiihsanaksamaz.blogspot.com/2019/09/sovyetler-birligi-doneminde-kafkasya.html

https://shangulishialiihsanaksamaz.blogspot.com/2019/09/lazlar-ve-gurculer.html

https://shangulishialiihsanaksamaz.blogspot.com/2019/09/misak-i-millinin-lazlari.html

https://shangulishialiihsanaksamaz.blogspot.com/2019/09/misak-i-millinin-lazlari.html

https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=ccl=an%3A501986&sort_by=relevance_dsc&limit=au:Aksamaz,%20Ali%20%C4%B0hsan

Nugzar Žožua: “Ben bir Megrelim"

 (Nugzar Žožua, Abhazya Televizyonu, 1989)

Hepimizin bildiği gibi, Stalin dönemi ve sonrasında ortaya çıkan Megrel ve genel olarak Megrelya sorunu tam anlamıyla engellenmiştir. Bugün, bu “acayip” makale basında yayımlanacak, ancak bu çeşit makaleler ve yazarları tamamıyla ahlaki değerlerden ve tarihsel gerçeklerden yoksun en şiddetli ve acımasız eleştirilerle karşı karşıyadırlar.

Megrelya ve Megreller olayını geçmişte ve günümüzde sıcak tutanlara karşı böylesi nefreti, zehiri ve garezi nerede biriktirdiğiniz hayret verici bir konudur. Gürcü kültürüyle yetişen ve iyi bir eğitim görmüş olan sizler uygar bir biçimde nasıl karşılık vereceğinizi bilmiyor musunuz? Neden “sözde” Megreliz? Veya neden sözde Megrel “köpekleriz”? Geleneksel yöneticilerimiz olan Dadyanların Megrel köylüsünü ve genelde aileleri sığır ve bazen de daha kötü muamelelere tabi tutmuş olmaları esas neden olmayabilir. Köylüleri satın almak, satmak, kiraya vermek, hediye gibi sunmak, çeyiz olarak vermek, çiftlik hayvanları ve kuşlarla takas etmek, kızgın şamdanlarla gözlerini çıkarmak, vücutlarına yoğurt sürerek kızgın güneş altında tutmak, organlarını kesmek ve buna benzer diğer zalimane davranışlar Megrelya’da eskiden revaçtaydı.(1)

Çocuklarınız ve torunlarınızla konuşurken onlara hangi dille hitap ettiğinizi sorabilir miyim? (Megrelce mi Gürcüce mi?). Bana ve şüphesiz doğru düşünen herkese göre; Gürcülerin ve Megrellerin aralarında “mermi” ile konuşmaları reddedilmesi gereken bir davranıştır.(2) Herşeyden sonra, görüşlerini ve durumunu basında ve televizyonda uygar bir şekilde açıklayan bir adamın, kim olursa olsun, yanlışı nerededir?

M. Ç̆anaşia (3) şöyle diyor: “Geçmişi öğrenme arzusu bir halkta, sadece bu halk yüksek gelişme düzeyine ulaştığında doğar ve ulusal uyanıklık onların arasında gelişir”. Eğer gerçekten eğitimli ve tamamen namuslu insanlarsanız neden Gruzija ve Gruzin (4) ile Sakartvelo ve Kartveli (5) terimlerinin içeriğini açıklamıyorsunuz? Bu terimler içerik olarak aynı mı, değil mi? Aynı olmadıklarını çok iyi bildiğinizden, ama şimdi kabul edilen taraflılıktan dönmeyi imkânsız bulduğunuzdan eminim. Bu terimleri şimdi açıklayacağım:

Gruzija ve Gruzin terimleri, Megrelleri, Svanları ve Gürcüleri birleştirmek için yapay olarak yaratılmış kolektif terimlerdir. Demek istenen şudur: Bu üç halk Gruzin halkını meydana getirmiştir ve ülkeleri de Gruzija olarak adlandırılmıştır. Diğer taraftan, Sakartvelo ve Kartveli terimleri, Megrelleri ve Svanları kapsamadığı için kolektif terimler değildir. Sakartvelo/ Kartveli terimleri, Samegrelo/ Megreli (6) terimleriyle veya Svaneti/ Svani (7) terimleriyle yer değiştirilirse her iki çift terim de Rusçada Gruzija/ Gruzin olarak yanlış şekilde tercüme edilecekti.

Megrelcenin yazılı edebiyatı bulunmadığına sığınarak bana karşılık vereceğinizi biliyorum. Ancak yazılı edebiyata sahip olmanın tek başına etnik bir grubun belirleyici bir özelliği olmadığını anlamalısınız; yazılı edebiyat, bir dilin ses sisteminin ifade edilmesinin bir aracıdır. Bir Megrelin Gürcü olmadığını ispata gerek yoktur. Kişi olarak bunu gereksiz buluyorum. Ancak sizlere bazı gerçekleri anlatmak zorundayım. Belki yenilerini anlatmanın yanı sıra, bazı eski gerçekleri de hatırlatmaya çalışabileceğime inanıyorum. Bütün yabancı bilim adamları Megrellerin Gürcü olmadıkları konusunu teslim ederler. Ne acıdır ki, Megreller’in “kendileri” bu gerçeği bilmezler!

Haziran 1990’da, Londra’da toplanan 5. Avrupa Kafkasoloji Kongresinin oturumları yapıldı.(8) Sunulan tebliğlerden bir tanesi Megrelce ve Lazcaya ayrılmıştı. Kardeş dil Lazca’nın (9) Türkiye’deki durumu gibi, Megrelcenin de Gürcüstan’da yok sayıldığı konuları tebliğin tartışılan noktalarındandı. “Bazı nedenlerden” dolayı, bu tebliğ hakkında kamuoyuna basın yoluyla bilgi verebilecek hiçbir “bilim adamı” Tiflis delegasyonundan gönderilmedi. Neden? Çünkü bizim bilim adamlarımız Megrellerin Gürcü olmadıklarını benden ve sizden daha iyi bilirler. Şu atasözünü duymuşsunuzdur: “Bazen konuşmak sessiz kalmaktan iyidir. Bazen konuşarak zarara yol açılır”.

Ark. Lamberti, “Gürcüstan’da ve Megrelya’da 1633-1653 yılları arasında misyoner olarak bulundum,” diye yazıyor “Megrelya” isimli kitabında. (10) Lamberti açıkça, “İki ülkeyi ziyaret ettim,” diyor; aksi takdirde, “Gürcüstan’da ve onun bölgesi Megrelya’da bulundum,” derdi. Hiçbir şekilde bu son cümleye benzer bir ifade kullanmamıştır. Eleştirisel makalesinde 3ivʒivaže (11) şöyle yazıyor: “Ne yazık ki, Megrelya’nın bazı köylerinde bazı çocukların Gürcüceyi biraz geç öğrendiklerini yazarken kalemimin kendiliğinden elimden uzaklaştığını hissediyorum.” Bazı istisnalarda 3ivʒivaže ’nin ifadesindeki “bazı” kelimesi, “çoğunluk” ya da “hepsi” kelimesiyle yer değiştirilmelidir. 3ivʒivaže şüphesiz fazlasıyla haklıdır, eğer bir Megrel çocuğu Gürcüceyi okulda öğrenemezse, Megrel çocuğunun anadili Megrelce olduğu için, Gürcüceyi hiçbir zaman öğrenemeyecektir. 3ivʒivaže’nin makalesi devam ediyor: “Bu satırları yazmak zorunda kalmamalıydım, meselenin özü budur.” Yazar, bu satırları yanlış oldukları temelinden hareketle değil, kelimesi kelimesine doğru oldukları için yazıyor. Ben, kendisine gerçekleri anlattığı için şahsen teşekkürlerimi sunmak istiyorum. Namuslu bir adam gerçekleri söylemekten korkmamalı.

Ben daha önce de açıkça söylemiştim ve burada bir kez daha tekrar ediyorum: Ben Gürcü değil, bir Megrelim...

Hiçbir tarihçi, dilbilimci, dil bilgini veya herhangi bir dalda uzman kişi Megrellerin Gürcü olduğunu ispatlayamaz. Megreller kendilerini Gürcü olarak kabul etmeye zorlandılar(12) ve işte bu yüzden, bugün ya da yarın ağırlığını hissettirecek ve uzunca bir süre de etkili olacak Megrelya ve Megreller sorunu bunca yıl sıcak kalmıştır.(13) En son olarak Gürcüstan’da, Megrelya’daki gelişmeler, tek bir Gürcüstan yaratma hayalinin nasıl bir sabun kabarcığı gibi patladığını ortaya çıkarmıştır.(14)

Gürcüleşmiş Megrel Zviad Gamsakhurdia bir makalesinde(15) bizleri Megreller olarak aşağıladı, ancak şimdi bütün dünya O’nun siyasi kariyerinin nasıl trajik bir şekilde son bulduğunu çok iyi biliyor. Nedenler hepimizin davranışlarına yön verme durumundadır. Bugün resmi olarak hükümet tarafından yasaklanan Megrel diline resmi statü verilmelidir.

Sizin “köpeklerin dili” olarak nitelediğiniz Megrel dili sınırsız güzellikte, zengin ve çeşitliliktedir, yok olması sadece Megreller için değil bütün insanlık için de trajedi olacaktır. Gürcülerin, bu sorun hakkında sessiz kalmaları hakkında açıkça bir görüş belirtmiyorsunuz. Tartışmalara neden onlar da katılmıyorlar?

Benim 1989 yılında Abhaz televizyonundaki açıklamalarım, sizin bugünkü çıkışınız kadar tehlikeli değildi. İnsanların evlerinden çıkıp bütün dünyaya “Ben bir Megrel değilim” demelerinin bir anlamı yoktur. Mumun ve isin kendi yolunu ne zaman bulacağını kim bilebilir? İleride torunlarımızın cevaplayamayacağı davranışlar sergilemeyelim.

Dipnotlar:

Yazar Nugzar Žožua Abhazya’da yaşayan Megrellerden biridir. 1989 yılında Abhaz Televizyonuna çıkarak 1930’lardan beri Gürcüstan’da “resmi” bir görüş olan Megrellerin Gürcü olarak gösterilmelerini artık kabul edemeyeceğini açıladı. Kişisel görüşlerini açıklamasının “ödülü” dövülmek, işinden kovulmak, evinin sürekli olarak silahlı kişiler tarafından “ziyaret” edilerek görüşlerinden vazgeçirilmeye zorlanması ve annesinin de yerel Gürcü basınına çıkartılarak oğlunu suçlaması için tehdit edilmesi oldu. Bu açık mektup, yanlış olarak kendilerini Gürcü olarak kabul eden bazı Megrellere yönelik olarak kaleme alınmıştı. Ancak yeni “demokratik” Gürcüstan’da hiç kimse bu makaleyi kamuoyuna duyurmak için yayımlamaya yanaşmadı. (B.G. Hewit, Londra Üniversitesi Öğretim Üyesi, Central Asian Survery, (1993), 12 (3), s.301, 302, 303, 304).

(1) İrakli Akhalaia, Peasant Reform in Mingrelia (1958); Dimitri Lemondzhava, The Peasant Revolt in Migrelia 1856-1857, (1957); Don Arkandzhelo Lamberti, The Description (1901, 1938, 1990). Bu eserler Gürcücedir.
(2) Yazarın kastettiği, 1992 yılı boyunca Megrelya’daki, Tsalencikha’daki çatışmalardır.
(3) The Custom of Mourning in Georgia, İveria, 7 Haziran 1887.
(4) Rusçada Gürcüstan ve Gürcü.
(5) Gürcücede Gürcüstan ve Gürcü.
(6) Gürcücede Megrelya ve Megrel.
(7) Gürcücede Svanetya ve Svan.
(8) Caucasion Perspective (1992)’de yayımlandı.
(9) Dilbilimciler Lazca ve Megrelceyi Kolkheti (=Zan) dilinin zaman içinde ikiye ayrılmış ve kendi başlarına gelişmiş iki ayrı kolu olarak tanımlarlar. Güney Kafkas dil ailesi; Megrelce-Lazca, Svanca ve Gürcüceden meydana gelir.
(10) The Desription in Migrelia.
(11) Literary Georgia-7; 16 Şubat 1990, (Yoldaş Bregaže, Kardeş Doişvali).
(12) 1926 nüfus sayımında 242.990 kişi Megrel olarak kayıtlara geçmiştir. (Veriler Wixman’dan alınmıştır. (B.G. Hewit, Londra Üniversitesi Öğretim Üyesi, 75th Anniversary Conference, Aralık, 1990). 1926’dan sonraki nüfus sayımlarında günümüze kadar Megrel-Lazlar Gürcüstan’da kayıtlara “Gürcü” olarak geçirilmişlerdir.
(13) Bkz. N. S. Kruşçev, XX. Kongre Gizli Raporu, Kişi Kültürüne Karşı, s. 55-56; Çeviren: Ahmet Fethi, Pencere Yayınları, 1. Baskı, Aralık 1991, İstanbul.
(14) Poti, Abaşa, Samtredia, Zugdidi ve ʒ̆alencixa’daki Megrel-Gürcü çatışmaları kastediliyor.
(15) Literary Georgia, 3 Kasım 1989.

İngilizceden Türkçeye çeviren Ali İhsan Aksamaz, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 6, 1994, İstanbul.

aksamaz@gmail.com

https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=ccl=an%3A501986&sort_by=relevance_dsc&limit=au:Aksamaz,%20Ali%20%C4%B0hsan

“Tişineri k̆oçepek var ok̆obibğit na, nena çkuniti ğurase!”

“Tişineri k̆oçepek var ok̆obibğit na, nena çkuniti ğurase!”

(Goʒ̆otkvala: Andaneri musafiri/ sumari çkimi ren Kemal Ozbiyik̆i. Ma emu dido ʒ̆anapeşen doni viçinop feysbuk̆işen; manebra çkimi ren int̆ernet̆işen. Goʒ̆osti ar fara kok̆optit. Aya rt̆u 23 İgrik̆a 2017 ʒ̆anas. “Lazepe…” coxoni ar  ok̆oxtala komiğut̆es Noğa Artvinişi Omordinu do Gamantanaşi Vakfis do emindros kok̆optit çkin. Kemal Ozbiyik̆i rt̆u çkimi tercumani, Lazurişen Turkulişa.  Kemal Ozbiyik̆i ren çkineburi k̆ai k̆oçepeşi art-arti. Mskvaşa ğarğalaps. Emuşeni ki, dido mskva guri kuğun. Kemal Ozbiyik̆is ar gamiçkvineri ketabiti kuğun: “Jindolepe Mt̆veri Mo İvas!” Emindros hediye momçu ketabi muşi do arçvaşis vik̆itxi eya. Çkin hemi aya ketabi muşişen, hemiti muşi k̆ult̆uruli noçalişepen bğarğalit. Aya ren noğarğale çkinişi t̆ekst̆i. (Ali İhsan Aksamazi; 30 XI 2018)

+

Ali İhsan Aksamazi: Kemal Begi, ipti biyografi tkvanişen bğarğalat do eşo gevoç̆k̆at, iqveni? So dibadit, so yeçkindit? Mi oğlepeşi ret? Oput̆e tkvanis mu coxons, mcveşi do ağani coxopeten? Namu nʒ̆opulapes igurit? Çileri reti? Berepe giqonunani? Aʒ̆i so skidurt? Eşo miçkin ki, t̆ek̆audi ret, aʒ̆i mu dulyape ikipt?

Kemal Ozbiyik̆i: Ma ʒ̆anapek (1954) vit̆on çxoro oşi do jure neçi do vit̆o otxo  oʒ̆iyamt̆uşi Mart̆işi gverdiz ( 15 Mart̆i ) , Artvin-Arkabişi SUHULET ( Küçükköy ) oput̆ez kiyanaşe mopti dore. Çkuni k̆oçepez, ʒ̆oxlepez “Kuyuşi” miʒ̆umet̆ez dore ( Kuyi didi ar k̆inçişi coxo ren. Turkuli  “doğani” uʒ̆umenan)Ok̆ule çkuni ʒ̆oxlenuyi coxo Buyuk̆li divu dore. Soyadi k̆anuni gamaxtu şk̆ule çkuni coxo Ozbiyik̆i divu dore. Baba çkimişi coxo Mustafa, nana çkimişi coxo Şefika ren. Jur didi cuma, ar da miyonut̆u. Didi cuma çkimi domiğuru. Haʒ̆i ar didi cuma do ar da ko boret.( Ma oxoyi çkunişi ç̆ut̆a bere bore. )

Baba çkimi (84) otxo neçi do otxo ʒ̆aneyi t̆u şk̆ule (1994) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o otxo ʒ̆anaşi K̆uçuxayiz, K̆unduraz, (24-iz) eçi do otxozdoğuru. Nana çkimi 100 (oşi)ʒ̆anaşi doloxe ren. Ğnosi muşi k̆ayiren. Lazuri do Turkuli bip̆aramit̆amt. Na uçkin k̆at̆a mutu ma domiʒ̆u. ʒ̆oxlenuri dido muntxanepe bip̆aramit̆it. Ma hemtepe ko meboç̆ayi.

Ma oğineşi mektebişi jur sinifi Suhulet’iz bik̆itxi. Didi cuma çkimepek Ankara’şe komomoyonez. Oğineni Mektebi Ankaraz, Sarar İlkokuliz boçodini. Orta mektebi do Lise mektebi Ankara’z Ataturk Lisez boçodini. Universit̆et̆i Ankaraz Ankara İktisadi ve Ticariİlimler Akademisi (AİTİA) bik̆itxi. (Haʒ̆i coxo GaziUniversitesi divu. ) Bulti bistet̆i. PTT tak̆imiz geboç̆k̆i. Ayce t̆ak̆imepezti bisteri. (P̆rofesyoneli var bisteri. Amat̆ori bort̆i. Ala kemençe do gudastviri/ t̆ulumişi nena bogna şk̆ule, dulya oxobuşkumet̆i do osteruşa mebulut̆i.

Ma 8 (orvo) ʒ̆aneyi bort̆i. Didepe çkimi k̆ala bip̆aramit̆amt̆i. Na bip̆aramiti k̆at̆a muntxa meboç̆aramt̆i. K̆at̆a ʒ̆anaz oput̆e çkunişe bulut̆i. Golapez gobulut̆i. Ğalepez, oput̆epez, germapez gobulut̆i do hem let̆apeşi sureti gamabimet̆i.

Haʒ̆i mupe bikom? (50) jurneçi do vit ʒ̆anaşen doni na ok̆obobğepe svara gamağu şeni p̆ç̆arum. Na ok̆obobğepeşen svarape gamabiğa minon.

(2017) jur vit̆oşi do vit̆o şkvitʒ̆anaşi ʒ̆anağaniz ar svara çkimi ko gamaxtu. Hemuşi coxo “ Uzerleri Toz Olmasin/ Doğu Karadenizde Yaş Almak “ gebodvi.

Haʒ̆iti ağne svarapeşeni na ok̆obobğepe boduzanam. Ha svaraz Artvini do Arkabişi k̆ult̆uri do folklori opşa ivase. ʒ̆oxlenuri muntxanepe meboç̆aram. Ala svara gamiğu şeni geç̆areyiunon. Gobiʒ̆k̆edam. Bžira şk̆ule (2.) majuranisvara çkimi gamabiğare.

Xolo çkimi oput̆eşi ar muntxanepe meboç̆arae. Ma na p̆ç̆ari Lazuri do Turkuli şiirepe miğun, haʒ̆iti p̆ç̆arum. Lazuri nenapeşi Turkuli mu itkfen meboç̆aram.

Na bikom dulya şeni “Na Moxtapeşeni ok̆obğam“ bzop̆on.

Ali İhsan Aksamazi: Ma xolo miçkin, tkvan (Oşkendayulva T̆eknik̆uri Universit̆et̆işi)  ODTU-şi mcveşi emektarepeşen arteri ret. ODTU-s k̆omp̆iut̆erişi sist̆emi ok̆iduşa cumu kuğunan. Eşo miçkin ma. Aya mundes t̆u? Muç̆o do mundes geoç̆k̆it oçalişisus, ODTU-s?

Kemal Ozbiyik̆i:1975 ʒ̆anaşi Çuruğayişi (15- iz) vit̆o xutizODTU-ElektronikHesap Bilimleri Bolumi -“ Bilgisayar Merkeziş” dulyaşe ko geboç̆k̆i. Oçalişu şeni k̆oçi gorumt̆ez. Mati bidi. Noç̆areyi imtixaniz (1.) maartani Ko gamapti. Sum k̆oçi eç̆opumt̆ez. Nenate, na vez imtixaniz  “Ar şvaci na dulyaz gyoç̆k̆ase tişinerik̆oçi minonan. Hemuşeni si enni oğine yedeğiz megoç̆arate. “ miʒ̆vez. Ala jur tuta golilu şk̆ule telefoni miğodez do micoxez. Mati bidi do heg dulyaz ko geboç̆k̆i.Ar ʒ̆ana golilu şk̆ule şefi dobivi. Ç̆ut̆a ora golilu şk̆ule mudiri dobivi.

Hem oraz,bolumiz mek̆ideri bort̆it. Ok̆ule rektorluğiz memok̆idez. Coxo çkuniti Bilgi İşlem Dairesi Başkanliği divu. Hek dido menceli boçodini. Dido dulyape p̆i. Xfala na biçalişam bolumiz, var, ODTÜ-şi k̆at̆a k̆ele miçinomt̆ez. Hem oraz p̆eci kart̆alişi(k̆art̆oni ) sist̆emepe bixmat̆it. Ma bulti nabiste şeni seri oçalişu k̆ayi miʒ̆ont̆u. Seri jur k̆oçi dulyaz bivet̆it. Mati çilerina ren dulyaşi martepek̆ala mopfxadişi heya oxoyi muşişe boşkumet̆i do ma xfala biçalişamt̆i. İzinişi ora moxta şk̆ule hemtepek çkimişeni içalişamt̆ez do ma ar tuta na miğun izini jur tuta bikomt̆i. İnt̆ernet̆i Turkiye’şe çku mobiğit. ʒ̆anape (1992)vit̆o nçxoro oşi do otxo neçi do vit̆o jurt̆u şk̆ule ko mobiğit dort̆u. Ala oğine ixmaru hemoraşi Cumhurbaşkani Turgul Ozalik na vu şeni  “ resmi gonʒ̆k̆u “ (1993)vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o sum ʒ̆anaşi Ap̆rilişi (25-iz) eçi do xutiz ivu. Ma hemoraz İdari dulyapeşi mudiri bort̆i.

Emekli bivit̆a şaki heg (36) eçi do vit̆o aşiʒ̆ana biçalişi do (2011) jur vit̆oşi do vit̆o arʒ̆anaşi Çuruğayişi (15) vit̆o xut ivu şk̆ule dulyaz oxobuşkvi.

ODTU- şi ar yeriz enni dido, na içalişu k̆oçi ma bore. Oçalişuşe na gyoç̆k̆u yeriz mudiri na ivu k̆oçiti ma bore. “Başkan yardımcısı “ na ivu enni oğineni k̆oçiti ma bore.Emekli na bivi BİDB şeniti savara konoç̆ari miʒ̆umenan. Hemuşiti ar didi svara diven.

Ali İhsan Aksamazi: İris va uçkin ala, ma k̆aixeşa komiçkin. Tkvan Xoronişi mamgurapale ret. Eşo ptkvat na, aşo ptkvat na, oşepeten mamgure kuqounan xoronişi saxas/ speros; eşo miçkin. Mundes do namu derneğis geoç̆k̆it.

Kemal Ozbiyik̆i: (1974)vit̆o nçxoro oşi do sumeneçi do vit̆o otxo ʒ̆anaz, Ankara’z Arkabişi derneği gedgeyi t̆u. Muntxanepe ikomt̆ez xeşe na muxtaman k̆at̆a dulyaşe xe meçamt̆ez. ʒ̆anaz ar – jur fara dergi gamimet̆ez. ʒ̆anaz ar – jur fara ç̆anda ikomt̆ez. Na dokaçez yeriz ok̆ibğet̆ez do kart̆alişi istet̆ez, Okeyi ist̆et̆ez, Tavla ist̆et̆ez.Oğine xoroni istert̆ez. Ala ora golilu şk̆ule xoroni doguru diçodu. Mitik var doguramt̆u. Dolokunu do k̆uçxeşi modvaluti var doskidu dort̆u.

Ç̆andapez, ok̆opxet̆it,oğineşen xoroni na uçkinan bozo do biç̆epek jur – sum p̆rova  ikomt̆ez do heşo istert̆ez.

(1975) Vit̆o nçxoro oşi do sume neçi do vit̆o xutʒ̆ana moxtu şk̆ule Ank̆ ara’z Orçaylilar K̆ult̆uri Yardımlaşma Derneği dobk̆odit. Ma hemuşi k̆at̆a dulyapez en oğineşi biçalişi. Artvin’işi xoroni do bari doguru şeni, Kadir Meriç’iz buʒ̆vi. Geç̆areyi ti var eç̆opu. Moxtu Aydinlikevler’iz, gzaz melonde “ Sakatlar Okuli “ t̆u. Hemuşi mudirişi yardimci marte çkimişi didi cuma t̆u. Mjacxa ndğaz heg bulut do biçalişamt̆it. Ar ʒ̆ana heg biçalişit. Artvin’işi osterupe ko dobigurit. Ar ʒ̆ana şkule ma xocaluğiz ko geboç̆k̆i. He mektebişen ko gamamoşkfez. Oçalişoni saloni var mažirez. Cavit Ozkosif didi cumaşi Siteler’iz didi ncalepe na gamaç̆ut̆ez mağaza uğut̆ez. (Kereste tuccarluği) K̆at̆a mjaçxaz heg bulut̆it ortaluğiz, na ren ncalepe boduzanamt̆it̆. Pkosumt̆it, pximçit do heg biçalişamt̆it.

Arkabişi xoronepeti hem orapez “ Hamoy “ derneğiz, na doguramt̆u Musa Kazım Ozbirinci (Yucel Ağabeyi) Arkabişi didi cumaşe bidi do bup̆aramiti. Hemuk moxtu. Arkaburi 4 ( otxo xoroni ) domogurez.  Yucel didi cuma (1968) vit̆on çxoro oşi do sume neçi do ovro ʒ̆anaz Yaşar Turna do Cengiz Gunalik, na xoronepe doguru berepeşi doloxe t̆u. Derneği çkunik mitişen geç̆areyi varepç̆opit. Yonetimiz na bort̆it k̆oçepek geç̆areyi na unon k̆at̆a mutu çku dop̆it. Çandape p̆it. K̆ult̆uri çkuni ok̆obibğit do bğarğalit, nena çkuni bip̆aramit̆it̆. Xoronepe çkunepe bisterit. Lazuri bibirit. K̆ayi dulyape p̆it̆.

(1978)vit̆on çxoro oşi do sume neçi neçi do vit̆o ovro ʒ̆anaşen doni Artvin’işi xoroni do barido Arkabişi xoronepe doboguram. Hemoraşendoni var mobişfaci. K̆at̆a ʒ̆anaz na unon bozo do biç̆epez doboguram. Doguru şeni hak şaki ma geç̆areyi var ep̆ç̆opi. Cebi çkimişen geç̆areyi mepçi do na minonan k̆at̆a mutu ep̆ç̆opit. Ha doguruz var oxobuşkfi. Haʒ̆i (2018) jur vit̆oşi do vit̆o ovro ʒ̆anaz boret. Haʒ̆anazti boçalişapam.K̆at̆a Mjacxaz ok̆obibğet do Ank̆ara Dikmen KeklikPinariz “Artvinişi Oxoris” doboguram. T̆ek̆audi bivişendoni gudastviri/ tulumi do ak̆ordeoni oç̆andu şeni geç̆areyi, na diguraman do geç̆areyi na mogamanpek meçaman. Ma xolo na doboguram şeni geç̆areyi var ep̆ç̆opum, var ep̆ç̆opare. Çkimi xoronepe nena do k̆ult̆uri skidaz, domibağun.

Na ptfi steri oğine Orçaylilar KulturYardimlaşma Derneği boçalişapi, ok̆ule ti ODTU – THBT ( Turk Halk Bilimleri Topluluğu ) boçalişapi, “Dağarcik“ boçalişapi. “ FOLKTUR-iz” mebuşfeli. (1995) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o xut ʒ̆ana moxtu şk̆ule genk̆oleyi na t̆u ( Genk̆oleyi vart̆u ala, mututi var ikomt̆u ) Arhavi Derneği xolo ko goyinʒ̆k̆u. Ma micoxez. Hekti xolo ko geboç̆k̆i. Ar ʒ̆ana şk̆ule Arhavililer Vakfi ko gebdgit. Oçalişu şeni Maltepez duğunişi saloni na oçilaşap̆amt̆ez Omer, Şener, Erdoğan Ozkazanç cumalepeşi AltınbaşakDuğun Salonizk̆at̆a mjaçxaz saati 10.00 -12.00-is biçalişit. Hemtepeşi xak̆k̆i var memaçamenan. Hekti Xocaluği ma p̆i.Ok̆ule  “ Ankara Artvin Derneğik micoxu. Hekti dido ʒ̆anapez boçalişi.

Ok̆ule ODTU-z na içalişaman k̆oçepeşeni grubi gebdgi. Coxoti “ ODTÜ – PERHOT “ gebodvi. Hetepek haʒ̆i ti- k̆uçxe mutepeşi k̆ala ayce xalk’uri osterupeistenan.
ODTU-şi (60.) sume neçi doʒ̆anaz, (2016 ) jur vit̆oşi do vit̆o aşiz, micoxez, didi oxorcalepe do komolepe k̆ala Arkabişi xoronepe tulumi/ gudatsvirik̆ala bisterit. Hekti ODTU – HTBT – FOSİLLER coxote bistert.
Jin na ptfi steri, ma haʒ̆i k̆at̆a Mjaçxaz, Ank̆araz Artvinişi Oxoriz enni jin k̆at̆iz Artvinişi osturepe doboguram. Hanʒ̆o (40)jurneçi ʒ̆ana divu. Var oxobuşkfi, burgulepe çkimik “dubağun” tkfana şaki boçalişapare.

Ali İhsan Aksamazi:Aʒ̆i t̆ek̆audi ret do xemboşi va doxedurt. Edo k̆ult̆uruli noçalişepe k̆ala ibodert. Mu k̆ult̆uruli dulyape ikipt nananoğa Ank̆aras?

Kemal Ozbiyik̆i: Ma geç̆areyi, na epç̆opumt̆i dulyaşen tek̆audi bivi. Ala xolo biçalişam. Bere bort̆işen doni, na mebisadi do meboç̆ari do na ok̆obobğepe k̆at̆a mutepe boduzanam, xolo “xoroni do Artvinişi barepe” boçalişapam. Xe çkimişen na mulun dulyape bikom. Ala haʒ̆i na bikom dulyapeşeni geç̆areyi var ep̆ç̆opum. Lazuri nenaşeni ok̆obibğa şk̆ule xe çkimişen na mulun k̆at̆a mutu bikom. Ok̆obibğet, bip̆aramitamt. Mulunan miyucaman. Ma na miçkinpe ma bzop̆on. Mast̆eri do dok̆t̆orant̆i na ikoman k̆oçepek ma mgoruman – mžiroman. Hemtepez mebuşfelam.

Mani-mani xolo ok̆obibxet, bip̆amitamt. Mati bip̆aramitam do na miçkin muntxanepe bzop̆on. Ayce oput̆epeşenti micoxoman. Bulu do hemyerepezti xe mepçam. Ank̆arazti organizepe iven. Mebuşfelam. Ora iven ma bzop̆on, ora iven biyucam. Ala hamtepeşi t̆ek̆audi var bivare. Haşote bğuare na k̆ayi miʒ̆onz.

Ali İhsan Aksamaz: Ketabi tkvanişenti bğarğalat. Eşo miçkin ki, gamiçkvineri ar ketabi giğunan. Ketabi tkvanis coxons Jindolepe Mt̆veri Mo İvas!” Ketabi tkvani mundes gamiğinu nananoğa Ank̆aras? Aya ketabiten muepe ognapapt milletis?

Kemal Ozbiyik̆i:T̆ek̆audi bivi şkule na ok̆obobğepe boduzanuz ko geboç̆k̆i. (320) sum oşi do eçi sayfaloni svara ko gamabiği. Hemuşi doloxe (48) jure neçi do ovro ayceç̆areyi çkimi ko ren. Doloxe ʒ̆oxle na ivet̆upe, na zopont̆ez do uci çkimite na bogni kat̆a mutupe, toli çkimite na bžirepe meboç̆ari.

Sfara çkimişi coxo Turkuli gebodvi. Lazi na varenpekti ognan minont̆u. Lazuri na meboç̆ari ar ç̆ut̆a muntxanepeşi Turkuliti ( na bip̆aramitamt steri ) meboç̆ari. Sfara çkimi “ KarinaYayinevi “ (2016) jur vit̆oşi do vit̆o anşiʒ̆anaşi Ğistina tutaz ( Aralik̆is ) gamaxtu. İnt̆ernet̆işen svara na gamiçen k̆at̆a yerişen eyiç̆open. 

Ali İhsan Aksamazi: Ketabi tkvanişen ar mektubişen kodoviguri ki, tkvan Alamani Rudiger Bennighausi  Begi k̆alati manebroba giğunan. Aya megabrobaşenti ar-jur nenaten ambari komomçit, iqveni?

Kemal Ozbiyik̆i: Ma (24 - 25) eçi do otxo- eçi do xut ʒ̆aneri bivi şk̆ule çkimde mulut̆ez do na va uçkit̆ez muntxanepe “ Haya mu noren ko giçkini – ko giğuni? “ miʒ̆umet̆ez. Bere bort̆işen doni na ok̆obobği dido muntxanepe na miğun kuçkit̆ez.Hem orapez çkimi şeni “Si dido ʒ̆aneri naren k̆oçepeşişen dido tişineri k̆oçi re” miʒ̆umumt̆ez. Ma oncğore mavet̆u. Ala na miʒ̆vanore nenapeti momʒ̆ondut̆u. ʒ̆anape (1981) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do ar divu dort̆u. Mbuloraz ( Haziraniz ) otxo ( 4 ) tutaloni mk̆ule askerluğişe Antalya’şe bigzalamt̆i. Hem oraz xoroni Ankaraz Cebecişi St̆adiz tude oçalişeni yerepe t̆u. Hek (100) oşik̆onayi bozo do biç̆ik biçalişamt̆it.

Ank̆ara Ulusiz Arkaburi Lazepeşi k̆oçepek na ulut̆ez Lale K̆ahvesit̆u. Rudiger, Almanyaz, Lazuri K̆yursuşiasist̆ani t̆u dore. Lazepek na istenan xoronepe şeni tezi ikomt̆u dore. Ha dulya muç̆o iven, so mažiren, mik domogurase deyine Almanyaz na skidunan Arkaburi koç̆epez k̆itxu dore. Na k̆itxu k̆oçepekti çkimi coxo tkfez dore. Rudigerikti Ankaraşe ko moxtu dore. Rudigeris dido k̆ayi Turkuli do Lazuri uçkit̆u. Goyik̆itxu dore, “ Ma Arkaburi Lazi ar k̆oçi bgorum. Muço mažiren?” Rudigerizti Arkaburi ren na, Lazi ren na, Ulusiz Lale K̆ahveşa idi. Heg he k̆oçi na içinomz mitepe ko žirom. “ uʒ̆vez dore. Rudigerik Lale K̆ahveşe ko moxtu dore. Çkimi coxo tku şk̆ule mana miçinom ar k̆oçik “ Hemuk handğa Cebecişi st̆adişi tude na ren oçalişuşi yerepez xoron doguramz. Heg idi žirae.” uʒ̆vez dore. Rudigeri moxtu do ma komžiru. Mati na unont̆u muntxanepe do buʒ̆vi. Rudiger xoronişe dido yetenekli t̆u. Hemuk̆ala k̆at̆a ndğa biçalişit. Na mulun Mjaçxaz xolo Cebeci stadişe moxtu. Na boçalişapamape k̆ala isteru. Bere do biç̆epe k̆ala ip̆aramitu. Ar muntxanepe bğarğalit. Na unont̆u k̆at̆a mutu do buʒ̆vi. Na buʒ̆vi k̆at̆a mutu ko noç̆aru. Ma Arkaburişe bidi. Hekşen Antalyaşe askerluğişe bigzali. Askerluğişen mopti şk̆ule Rudigerik p̆ost̆ate Lazuri na iç̆aru muntxanepe momincğonu. Mati hemuz mektubi mebuç̆ari. (1984) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do otxo ʒ̆anaz na momiç̆aru mektubişen ok̆ule hemug var momiç̆aru, ma ti var mebuç̆ari. Ma (1984)vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do otxo  ʒ̆anaz, na momiç̆aru mektubi dopşinaxi. Na momincğonu xete na vez Arkaburişi kyoyi do golapeşi xarit̆ati dopşinaxi. Xete vez dort̆u mara, jur kyoyişi coxo ayce yeriz vez dort̆u. Majuranepe iri isa t̆u.

Rudigeri(2002) jur vit̆oşi do jurʒ̆anaz xolo Ankaraşe moxtu dore. Arhavililer Vakfişe moxtu do xolo Lazuri xoroni, Lazuri nena, Lazuri k̆ult̆uri na mip̆aramitase tişineri ar k̆oçi možirit tku dore. Hemindoraz Vakifiz na içalişamz bozokti çkimi coxo meçu dore. “ T̆elefoni gobumʒ̆k̆at. İp̆aramiti.” Uʒ̆u dore. Ala hemoraz hemu k̆ala var bižirit. Rudigerik na unont̆u muntxanepe ma komepçi. Ala hemuk ayce ip̆aramitamt̆u. Ma hemuz “ ç̆ubut̆a berepe k̆ala haşo mot ip̆aramitam, hemtepek ok̆ule ayce dulyape ko meşulunan k̆ayi var iven. “ buʒ̆vi dort̆u. Hemuşeni çkimi k̆ala var ip̆aramitu miçkin / dolomangonen. Rudigeri haʒ̆i Almanyaz universitez xocaluği ikomz dore. Ar – jur na ç̆aru muntxanepe İnt̆ernet̆iz koren. Mara na ç̆aru nenape isa reni? Heya var miçkin.

Ali İhsan Aksamazi: Kemal Begi, çkva k̆ult̆uruli p̆rojepe giğunani? Majura ketabi oç̆aruşa meraği giğunani?

Kemal Ozbiyik̆i: (2007) jur vit̆oşi do şkvitʒ̆anaz, Funda Ozyurt’ik na vu “Lazlar 4000 Yillik Tarih“ coxoni belgeseliz mebuşfeli. Na miçkit̆upe buʒ̆vi. Lazuri xoronepeşi videope gamiğu. Belgeselişi İnt̆erak̆t̆if DVD -iz xoronepe çkuni ren.

Sum svara na gamabiğare k̆onari muntxanepe ko miğun. Haʒ̆i (2.) majurani svara gamiğuşi divu. Ala hemuşeni do majurapeşeni geç̆areyi minon. Geç̆areyi bžira şk̆ule hetepeti gamabiğare. Ko gamamiğaseyi var miçkin. Ankara’z Lazi martepe k̆ala ok̆obibğet. Na miçkinanpe artikatiz mepçamt – ebuç̆opumt. Ma xolo bgorum. Na mažiru muntxanepe isa reni gobiʒ̆k̆e. İsa narenpe meboç̆aram. Ham dğalepez siti žirom. İnt̆ernet̆iz isa reni – vareni na var miçkin, ar muntxanepe oʒ̆iraman. Lazuri na bip̆aramitamt artikati k̆ala biç̆k̆omet.

KemalPaşa- Xopa- Arkabi – Borçka – Findikli – Ardaşen- Çamlıhemşin – Pazar, Lazuri na uçkinan k̆oçepeşi oput̆epe renan. Ayce oput̆epek na bip̆aramitamt nenape var bognamt. Haʒ̆i Lazuri nena do k̆ult̆urite geç̆areyi na mogamz mintxanepe ko gamaxtu. Hatepe isa dulya reni, var miçkin. Ucişi opşa muntxanepete isa ren steri noç̆araman Na ik̆ixanepek hek na niç̆aru mʒudepeti isa daʒ̆onenan. Hemindoraz mʒudepe isa steri ko niç̆aren. Var ok̆obibğatşi, na miçkinan muntxanepe var bip̆aramit̆amtşi, na miçkinan isa muntxanepeti çkuni k̆ala ğurase.

Çku mupe bikomt? “Si na zop̆on isa varen, mana bzop̆on isa ren. Si var giçkin, ma komiçkin. Si isa k̆oçi va re, ma isa k̆oçi bore.” bzop̆ont do ora golobuşkumet. Çkuni didepek ham dulya var oduzanez do doğurez dore. Hemtepes na var axenez k̆at̆a mututi çku var bikomt. Oxenuşeni var,ti-çkunişeni,geç̆areyişenibiçalişamt. Lazurişemutu var mepçamt. Biç̆k̆omet doLazurik̆at̆amutuboğurinamt. Ma haşo mažiren,cuma çkimi! İsa bžiromi, var miçkin.

Ali İhsan Aksamazi: Kemal Begi, ma şukuri giʒ̆umert. Ma aya int̆erviuten dido vixeli. Ğormotikti tkvan goxelas.  Ginonan na, voçadinat.Tkvan otkvaluşi çkva nenape giğunan na, entepeti miʒ̆vit, mu iqven! Ğormotik bere-bari k̆ala p̆anda goxelas do p̆anda ixelit!

Kemal Ozbiyik̆i: Lazuri nena, na ğurase nenapeşi enni oğine ren, cuma çkimi. Tişineri k̆oçepek var ok̆obibğit na, nena çkuniti ğurase. Çkuti bğurate. Let̆aşe gemorenanore. Hekoleni k̆iyanaşe bidat şk̆ule, Ğormoti çkuniz mu buʒ̆vate? Biç̆k̆omit, biç̆k̆omit do ora domaçodez, buʒ̆vateri? Mu ren do var ok̆omartenan? Hekoleni k̆iyanaşe mik mu ağu? Çku mu mağanore? Ok̆obibğat do “ma” mot pfat;“çku”ptkfat.” Mepçat – ep̆ç̆opat do isa muntxanepe p̆at minon. Maxenanore yi? Dido k̆olayi varen. K̆ararepete, mskfalepete, k̆ai ndğaleps bižirat. Ha na meboç̆arit muntxanepe na ik̆itanenpeşe Ğormotik nuşfelaz. Ğormotişe na dandvez k̆ari muntxanepe Ğormotik dovaz.

(23 IV 2017, Ankara)

aksamaz@gmail.com

http://aksamazaliihsan.blogspot.com/